शेन्जेन, चीन । विश्व राजनीतिका तीन प्रभावशाली शक्ति अमेरिका, चीन र रुसका राष्ट्रप्रमुख पहिलोपटक एउटै टेबलमा बसेर अन्तर्राष्ट्रिय सुरक्षा र विश्व शान्तिका विषयमा छलफल गरेका छन्।
अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्प, चिनियाँ राष्ट्रपति सी जिनपिङ र रुसी राष्ट्रपति भ्लादिमिर पुटिनबीच बिहीबार, १९ नोभेम्बर २०२६ मा चीनको शेन्जेनमा भएको ऐतिहासिक भेटमा आणविक हतियार नियन्त्रण, युक्रेन युद्ध, इरानको अवस्था, ऊर्जा सुरक्षा र संयुक्त राष्ट्रसंघको सुधार मुख्य विषय बने।
एसिया–प्रशान्त आर्थिक सहयोग (एपेक) शिखर सम्मेलनको साइडलाइनमा रहेको काइलिन भिल्लामा तीन नेताबीच एक घण्टाभन्दा बढी समय छलफल भएको थियो। यो तीनै नेताको पहिलो औपचारिक त्रिपक्षीय बैठक हो।
आणविक हतियारको जोखिम घटाउन संवाद गर्ने सहमति
बैठकको सबैभन्दा महत्वपूर्ण विषय आणविक हतियार नियन्त्रण र जोखिम न्यूनीकरण रह्यो।
ट्रम्पले अमेरिका, चीन र रुस विश्वका प्रमुख आणविक शक्तिहरू भएकाले आणविक हतियारको संख्या घटाउने तथा तिनको प्रयोगबाट उत्पन्न हुन सक्ने जोखिम न्यूनीकरण गर्ने विषयमा मिलेर काम गर्नुपर्ने बताए।
सी जिनपिङले आणविक युद्ध कसैले जित्न नसक्ने र यस्तो युद्ध कहिल्यै हुन नहुने धारणा राखे। उनले आणविक हतियाररहित विश्व निर्माणका लागि प्रयास गर्नुपर्नेमा जोड दिए।
पुटिनले पनि दोस्रो विश्वयुद्धका विजेता राष्ट्रका रूपमा अमेरिका, चीन र रुसको विश्व शान्ति तथा सुरक्षाप्रति साझा जिम्मेवारी रहेको बताए।
बैठकपछि सार्वजनिक गरिएको संयुक्त विवरणमा तीन देशले आणविक जोखिम घटाउने र आणविक हतियारको प्रसार रोक्ने विषयमा संवाद जारी राख्ने सहमति जनाएका छन्।
तर आणविक हतियारको संख्या कति घटाउने, कुन समयसीमाभित्र घटाउने वा नयाँ बाध्यकारी सन्धि गर्ने भन्ने विषयमा कुनै ठोस सम्झौता सार्वजनिक भएको छैन।
युक्रेन युद्धबारे ट्रम्प र पुटिनबीच छुट्टै छलफल
युक्रेन युद्ध पनि बैठकसँग जोडिएको महत्वपूर्ण विषय बन्यो। त्रिपक्षीय बैठकअघि ट्रम्प र पुटिनबीच करिब ४० मिनेट छुट्टै द्विपक्षीय वार्ता भएको थियो।
पुटिनका सहयोगी युरी उशाकोभका अनुसार उक्त भेटमा युक्रेन युद्ध अन्त्य गर्ने विषयमा छलफल भएको थियो। पुटिनले पछि पत्रकारहरूसँग कुरा गर्दै ट्रम्प द्वन्द्व समाधान गर्न इमानदार प्रयास गरिरहेको विश्वास व्यक्त गरे।
ट्रम्पले पनि युक्रेन युद्ध अन्त्य गर्न दुवै पक्ष इच्छुक हुनुपर्ने धारणा राखेका थिए। पुटिनले आफूहरूबीच केही साझा दृष्टिकोण रहेको र सम्बन्ध सुधारका सम्भावनाबारे छलफल भएको बताए।
यद्यपि तीन नेताको संयुक्त घोषणामा युक्रेन युद्धबारे कुनै विशेष सम्झौता वा युद्धविरामको प्रस्ताव उल्लेख गरिएको छैन।
इरान र हर्मुज जलघाँटी पनि छलफलमा
ट्रम्पले इरानसँग जोडिएको युद्ध र मध्यपूर्वको अवस्थाबारे पनि छलफल गर्न चाहेको बताएका थिए।
विशेषगरी तेल ढुवानीका लागि महत्वपूर्ण हर्मुज जलघाँटीको सुरक्षा र समुद्री आवागमन सहज बनाउने विषयमा चीनसँग अमेरिकी चासो रहेको थियो।
ट्रम्प र सीबीच भएको छुट्टै भेटमा ऊर्जा आपूर्ति तथा व्यापारका विषयमा पनि छलफल भएको थियो। ट्रम्पले चीनले अमेरिकाबाट थप कृषि उत्पादन खरिद गर्नुपर्ने धारणा राखेका थिए।
सीले भने अमेरिका र चीनबीचको सम्बन्ध पछिल्लो समय स्थिर र सुधारोन्मुख रहेको उल्लेख गर्दै व्यापार तथा आर्थिक विषयमा संवाद बढाउनुपर्ने बताएका थिए। उनले ताइवानको विषयमा पनि अमेरिकाले सावधानीपूर्वक व्यवहार गर्नुपर्ने धारणा राखेका थिए।
तर युक्रेन र इरान युद्धबारे ट्रम्पले छलफल भएको बताए पनि तीन देशले जारी गरेको संयुक्त घोषणामा यी युद्धको प्रत्यक्ष उल्लेख छैन। त्यसैले ती विषयमा साझा सहमति भएको निष्कर्ष निकाल्न सकिने अवस्था छैन।
संयुक्त राष्ट्रसंघको सुधार र अन्तर्राष्ट्रिय फौजदारी अदालतबारे साझा धारणा
बैठकपछि सार्वजनिक गरिएको संयुक्त वक्तव्यमा तीन देशले संयुक्त राष्ट्रसंघको सुधार आवश्यक रहेको बताएका छन्।
सुरक्षा परिषद्का स्थायी सदस्यका रूपमा विश्वका नयाँ चुनौती सम्बोधन गर्न संयुक्त राष्ट्रसंघलाई अझ प्रभावकारी बनाउनुपर्ने उनीहरूको धारणा छ।
त्यस्तै, अन्तर्राष्ट्रिय फौजदारी अदालत (आईसीसी) को अधिकारक्षेत्र र राष्ट्रप्रमुख तथा सरकारी अधिकारीको उन्मुक्तिबारे पनि तीनै देशले संयुक्त धारणा सार्वजनिक गरेका छन्।
वक्तव्यमा राष्ट्रको सहमति र सरकारी अधिकारीको कानुनी उन्मुक्तिलाई महत्वपूर्ण मान्दै आईसीसी तथा अन्य यस्तै निकायले आफ्नो अधिकारक्षेत्रको दुरुपयोग गर्न नहुने उल्लेख छ।
यो विषय विशेष चासोको बनेको छ, किनकि युक्रेन युद्धसम्बन्धी आरोपमा अन्तर्राष्ट्रिय फौजदारी अदालतले पुटिनविरुद्ध गिरफ्तारी पुर्जी जारी गरेको छ।
तेल आपूर्ति बढाउने प्रतिबद्धता
ऊर्जा सुरक्षा पनि बैठकको महत्वपूर्ण एजेन्डा थियो। विश्व बजारमा ऊर्जा आपूर्ति स्थिर राख्न तीन देशले प्रशोधित पेट्रोलियम पदार्थको उत्पादन तथा आपूर्ति बढाउने योजना अघि सारेका छन्।
ऊर्जा आपूर्तिमा अस्थिरता र अन्तर्राष्ट्रिय द्वन्द्वका कारण विश्व अर्थतन्त्र प्रभावित भइरहेका बेला तीन ठूला शक्तिबीचको यो प्रतिबद्धतालाई महत्वपूर्ण मानिएको छ।
तर संयुक्त वक्तव्यमा उत्पादन कति बढाउने वा कार्यान्वयनको समयसीमा के हुने भन्ने विस्तृत विवरण खुलाइएको छैन।
ऐतिहासिक भेट, तर विश्वका युद्धमा तत्काल समाधान निस्किएन
बैठकपछि सी जिनपिङले छलफललाई सकारात्मक, रचनात्मक र उपलब्धिमूलक भनेका छन्। पुटिनले पनि वार्तालाई खुला र स्पष्ट भएको बताएका छन्।
तर अन्तर्राष्ट्रिय विश्लेषकहरूले एउटै बैठकबाट युक्रेन युद्ध, मध्यपूर्वको द्वन्द्व वा आणविक हतियार नियन्त्रणमा ठूलो उपलब्धि हासिल हुने अपेक्षा गर्न नहुने बताएका छन्।
आणविक हतियार नियन्त्रणसम्बन्धी संस्था आर्म्स कन्ट्रोल एसोसिएसनका कार्यकारी निर्देशक ड्यारिल किमबलले तीन नेताबीचको बैठकले भविष्यमा दीर्घकालीन वार्ताको प्रक्रिया सुरु गर्न सक्ने भए पनि एउटै भेटबाट ठूलो सफलता प्राप्त हुने सम्भावना कम रहेको टिप्पणी गरेका छन्।
तीन शक्तिशाली राष्ट्रका नेताहरू एउटै टेबलमा बसेर विश्व सुरक्षाबारे साझा प्रतिबद्धता जनाउनु आफैँमा महत्वपूर्ण कूटनीतिक घटना हो। तर उनीहरूबीचको वास्तविक सहकार्य कति अगाडि बढ्छ र त्यसले युक्रेन, इरान तथा आणविक हतियारको चुनौतीमा कस्तो प्रभाव पार्छ भन्ने कुरा आगामी वार्ताले निर्धारण गर्नेछ।