लेस्टर, बेलायत । बेलायतको लेस्टरमा सन् २०१९ अक्टोबर ८ को बिहान एउटा घरभित्र भएको हत्याले नेपाली समुदायलाई स्तब्ध बनाएको थियो। तीन सन्तानकी आमा ३२ वर्षीया नेपाली महिला सुवेक्ष्या बुराथोकी, जसलाई ‘फातिमा’ नामले पनि चिनिन्थ्यो, आफ्नै घरमा मृत अवस्थामा फेला परिन्। उनको शरीरमा चक्कु प्रहारका धेरै चोट थिए।
प्रहरीलाई बिहान साढे ८ बजेपछि बार्थोलोम्यु स्ट्रिट, हाइफिल्ड्सस्थित घरमा एक महिला गम्भीर घाइते भएको खबर पुगेको थियो। प्रहरी घटनास्थल पुग्दा सुवेक्ष्याको मृत्यु भइसकेको थियो। पोस्टमार्टम परीक्षणले उनको मृत्यु धेरै पटक चक्कु प्रहारबाट भएको पुष्टि गरेको थियो।
तर यो घटना केवल एउटा हत्या थिएन। अदालतमा पछि सार्वजनिक भएका विवरणले हत्याभन्दा अघिदेखि नै सम्बन्धमा घरेलु हिंसा दोहोरिएको, प्रहरीलाई पटक–पटक खबर गरिएको र पीडितले अघिल्ला उजुरी फिर्ता लिने गरेको देखायो।
यही तथ्यले यो घटनालाई घरेलु हिंसाको जोखिम, पीडितको सुरक्षा, प्रहरीको भूमिका र समुदायको जिम्मेवारीबारे गम्भीर प्रश्न उठाउने घटनाका रूपमा स्थापित गरेको छ।
१. हत्याअघि पनि सम्बन्धमा हिंसा दोहोरिएको अदालतमा खुलासा
लेस्टर क्राउन कोर्टमा मुद्दाको सुनुवाइका क्रममा सरकारी वकिल मेरी लोरमले सुवेक्ष्या र उनका पूर्वसाथी हाफिज सरिफीबीचको सम्बन्धमा यसअघि पनि घरेलु हिंसाका घटना भएको जानकारी दिएकी थिइन्।
अदालतमा प्रस्तुत अभियोजन पक्षको विवरणअनुसार, सम्बन्धका क्रममा हिंसाका घटना पटक–पटक भएका थिए। केही घटना बालबालिकाकै अगाडि भएका थिए र ती घटनामा प्रहरीसमेत संलग्न भएको थियो।
अभियोजन पक्षले अदालतमा राखेको विवरणअनुसार, सुवेक्ष्याले पूर्वसाथीविरुद्ध गरेका अघिल्ला उजुरीहरू पछि फिर्ता लिने गरेकी थिइन्। यो विवरण यस घटनाको सबैभन्दा महत्वपूर्ण पक्षमध्ये एक हो। किनकि हत्याअघि नै सम्बन्धमा हिंसाको इतिहास रहेको र प्रहरीलाई त्यसबारे जानकारी पुगेको संकेत अदालतमा प्रस्तुत भएको थियो।
यद्यपि, सार्वजनिक रूपमा उपलब्ध समाचारबाट ती प्रत्येक घटनामा प्रहरीले के अनुसन्धान गर्यो, कस्तो जोखिम मूल्यांकन गर्यो, कस्ता सुरक्षा उपाय अपनाइयो वा मुद्दा किन अघि बढेन भन्ने विस्तृत विवरण खुल्दैन।
त्यसैले अघिल्ला उजुरी फिर्ता भएको तथ्यलाई मात्रै आधार बनाएर पीडितलाई दोष दिन वा प्रहरीलाई प्रत्यक्ष रूपमा जिम्मेवार ठहर्याउन मिल्दैन। तर पटक–पटक हिंसा भएको र प्रहरी संलग्न भएको विवरणले सुरक्षा निकायले जोखिमको समग्र मूल्यांकन कसरी गरेको थियो भन्ने प्रश्न भने स्वाभाविक रूपमा उठाउँछ।
२. सम्बन्ध टुटेपछि पनि धम्की रोकिएन
अदालतमा प्रस्तुत विवरणअनुसार, सुवेक्ष्या र सरिफीबीचको सम्बन्ध हत्या हुनुभन्दा केही हप्ता वा महिनाअघि नै समाप्त भएको थियो। उनीहरूबीच इस्लामिक धार्मिक विधिअनुसार सम्बन्धविच्छेदसमेत भएको उल्लेख छ।
त्यसपछि सुवेक्ष्याले नयाँ सम्बन्ध सुरु गरेकी थिइन् र भविष्यमा पुनः विवाह गर्ने सोचमा रहेको अदालतमा बताइएको थियो।
तर उनको पूर्वसाथीले नयाँ पुरुषसँग सम्बन्ध राखेमा हत्या गर्ने धम्की दिएको र बालबालिकालाई समेत मार्ने धम्की दिएको अभियोजन पक्षको विवरणमा उल्लेख थियो। उनी डराएकी र मानसिक रूपमा त्रसित भए पनि ती पछिल्ला धम्की प्रहरीलाई रिपोर्ट नगरेको अदालतमा बताइएको थियो।
यसले घरेलु हिंसा सम्बन्ध टुटेपछि स्वतः समाप्त हुँदैन भन्ने गम्भीर वास्तविकता देखाउँछ।
बेलायतको गृह मन्त्रालयको वैधानिक निर्देशिकाले पनि सम्बन्ध अन्त्य भएपछि हुने हिंसा तथा नियन्त्रणकारी व्यवहारलाई छुट्टै जोखिमका रूपमा व्याख्या गरेको छ। सरकारी निर्देशिकाअनुसार सम्बन्धविच्छेद वा छुट्टिएपछि पनि धम्की, निगरानी, उत्पीडन र नियन्त्रण जारी रहन सक्छ; यस्तो अवस्थामा पीडित तथा बालबालिकाका लागि जोखिम बढ्न सक्छ।
सुवेक्ष्याको घटनामा पनि अदालतमा प्रस्तुत विवरणले सम्बन्ध अन्त्य भएपछि नयाँ सम्बन्धलाई लिएर धम्की आएको देखाउँछ। त्यसैले यो घटनालाई केवल पूर्वसाथीबीचको व्यक्तिगत विवादका रूपमा हेर्नु पर्याप्त हुँदैन।
३. ८ अक्टोबरको बिहान के भएको थियो?
अदालतमा प्रस्तुत अभियोजन विवरणअनुसार, हत्याअघिल्लो रात सरिफी आफ्ना भाइको नजिकैको घरमा थिए। उनले मदिरा सेवन गरेको र कोकिन प्रयोग गरेको कुरा पछि प्रहरीसँगको सोधपुछमा स्वीकार गरेका थिए।
त्यस रात उनले सुवेक्ष्यालाई पटक–पटक फोन तथा सन्देश पठाएका थिए। तर जवाफ नआएको बताइएको छ।
अक्टोबर ८ को बिहान उनी भाइको घरबाट निस्किएर बार्थोलोम्यु स्ट्रिटस्थित सुवेक्ष्याको घर पुगेका थिए। अभियोजन पक्षले अदालतमा दिएको विवरणअनुसार, घरमा भएका बालबालिकामध्ये दुई छोराले आफ्नी आमामाथि भएको आक्रमण देखेका थिए। उनीहरूले आमालाई बचाउन र आक्रमण रोक्न आग्रह गरेका थिए।
अभियोजन पक्षले प्रस्तुत गरेको विवरणमा सरिफीले सुवेक्ष्यामाथि कुटपिट गर्दै चक्कु प्रहार गरेको र बालबालिकाले घटनाको केही भाग प्रत्यक्ष देखेको उल्लेख थियो। सुवेक्ष्याको मृत्यु गम्भीर चोटका कारण भएको थियो।
घटनापछि सरिफी घरबाट निस्किएर फरार भएका थिए। प्रहरीले उनलाई कोभेन्ट्रीस्थित एउटा ठेगानामा अक्टोबर १० मा पक्राउ गरेको थियो।
४. दोषीले अपराध स्वीकारे, सहयोगीसमेत जेल पुगे
हाफिज सरिफीले लेस्टर क्राउन कोर्टमा सुवेक्ष्याको हत्या गरेको स्वीकार गरेका थिए। अदालतले २१ फेब्रुअरी २०२० मा उनलाई आजीवन कारावासको सजाय सुनाउँदै कम्तीमा १७ वर्ष जेलमा बिताउनुपर्ने निर्धारण गरेको थियो।
हत्यापछि फरार सरिफीलाई लुकाउन सहयोग गरेको अभियोगमा मुुख्दार सरिफसमेत दोषी ठहरिएका थिए। अनुसन्धानअनुसार उनले सरिफीलाई कोभेन्ट्रीका दुई स्थानमा आश्रय दिएका थिए, अर्को मोबाइल फोन उपलब्ध गराएका थिए र कपडा परिवर्तन गर्न सहयोग गरेका थिए। उनलाई अपराधीलाई सहयोग गरेको कसुरमा साढे दुई वर्षको जेल सजाय सुनाइएको थियो।
यसरी हत्याको मुख्य अभियुक्तलाई आजीवन कारावास र फरार हुन सहयोग गर्नेलाई समेत सजाय भयो। तर अदालतको सजायले सुवेक्ष्याका तीन सन्तानले गुमाएको आमाको माया र परिवारले भोगेको क्षति भने पूरा गर्न सक्ने अवस्था थिएन।
५. उजुरी फिर्ता लिने पीडितलाई कसरी हेर्ने?
यस घटनाबाट उठ्ने सबैभन्दा महत्वपूर्ण प्रश्नमध्ये एक हो—घरेलु हिंसामा परेका महिलाले उजुरी किन फिर्ता लिन्छन्?
यसको जवाफ एउटै हुँदैन। डर, धम्की, आर्थिक निर्भरता, सन्तानको भविष्य, सामाजिक दबाब, सम्बन्ध बिग्रिएपछि हुने परिणामको चिन्ता वा अपराधीबाट थप हिंसा हुने त्रासजस्ता कारणले पीडित प्रहरी अनुसन्धानमा साथ दिन नसक्ने अवस्था आउन सक्छ।
तर सुवेक्ष्याले आफ्ना उजुरी किन फिर्ता लिएकी थिइन् भन्ने व्यक्तिगत कारण सार्वजनिक अदालत रिपोर्टबाट स्पष्ट हुँदैन। त्यसैले उनका निर्णयको कारण अनुमान गरेर लेख्नु उचित हुँदैन।
बेलायतको गृह मन्त्रालयको वैधानिक निर्देशिकाले पनि घरेलु हिंसाका घटनामा पीडितले प्रहरी कारबाहीलाई समर्थन नगर्नु वा उजुरी फिर्ता लिनुका विभिन्न कारण हुन सक्ने बताउँछ। यस्तो अवस्थामा पीडितलाई दोष दिने वा अनुसन्धान स्वतः रोक्ने होइन, विश्वास निर्माण गर्ने, सुरक्षा सुनिश्चित गर्ने र उपलब्ध अन्य प्रमाणबाट अनुसन्धान अघि बढाउने आवश्यकता औँल्याइएको छ।
अर्थात्, उजुरी फिर्ता हुनु हिंसा नभएको प्रमाण होइन। बरु त्यसपछि पीडित थप जोखिममा त छैनन् भन्ने प्रश्नमा सुरक्षा निकाय र सहयोगी संस्थाहरूले ध्यान दिनुपर्ने देखिन्छ।
६. प्रहरी र सरकारी निकायको भूमिकाबारे के प्रश्न बाँकी छन्?
सुवेक्ष्याको घटनामा अदालतमा अघिल्ला घरेलु हिंसाका घटनामा प्रहरी संलग्न भएको र उजुरी फिर्ता लिने गरिएको विवरण सार्वजनिक भएको थियो। तर सार्वजनिक रूपमा उपलब्ध रिपोर्टहरूले प्रहरीको प्रत्येक हस्तक्षेप, जोखिम मूल्यांकन, सुरक्षा योजना वा सम्बन्धित निकायबीच भएको सूचना आदानप्रदानको पूर्ण विवरण दिँदैनन्।
त्यसैले निम्न प्रश्नको आधिकारिक जवाफ अझै महत्वपूर्ण छ:
-
अघिल्ला हिंसाका उजुरीमा प्रहरीले के–कस्ता कारबाही गरेको थियो?
-
पटक–पटक घटना दोहोरिएपछि जोखिम मूल्यांकन गरिएको थियो कि थिएन?
-
बालबालिका हिंसाका घटनाका साक्षी बनेको अवस्थामा उनीहरूको सुरक्षा र संरक्षणका लागि के व्यवस्था गरिएको थियो?
-
सम्बन्ध टुटेपछि आएका धम्कीबारे कुनै निकायलाई जानकारी थियो कि थिएन?
-
प्रहरी, सामाजिक सेवा, स्वास्थ्य संस्था र स्थानीय निकायबीच आवश्यक सूचना आदानप्रदान भएको थियो कि थिएन?
यी प्रश्न उठाउनु प्रहरी वा अन्य संस्थालाई दोषी ठहर्याउनु होइन। बरु यस्ता घटनाबाट भविष्यमा जोखिम पहिचान र रोकथामका उपाय सुधार्न आवश्यक छ।
बेलायतमा घरेलु हिंसासँग सम्बन्धित मृत्युको समीक्षा गर्ने कानुनी व्यवस्था छ। पहिले Domestic Homicide Review (DHR) भनिने यस्तो बहुपक्षीय समीक्षाको उद्देश्य दोषी निर्धारण गर्नु होइन; पीडितको मृत्यु हुनुअघि विभिन्न निकायले के जानकारी पाएका थिए, उनीहरूको प्रतिक्रिया कस्तो थियो र भविष्यमा यस्तो घटना रोक्न के सुधार आवश्यक छ भन्ने पाठ सिक्नु हो। सन् २०२६ सेप्टेम्बर १५ देखि यसको नाम Domestic Abuse Related Death Review (DARDR) बनाइएको छ।
हामीले समीक्षा गरेका सार्वजनिक स्रोतमा सुवेक्ष्या बुराथोकीको घटनासम्बन्धी छुट्टै प्रकाशित DHR/DARDR प्रतिवेदन फेला पार्न सकेनौँ। यसको अर्थ समीक्षा नै भएको थिएन भन्ने होइन। तर त्यस्तो समीक्षा भएको भए त्यसका मुख्य निष्कर्ष र सुधारका सिफारिस सार्वजनिक जानकारीमा आउनु समुदाय र पीडित संरक्षणका दृष्टिले महत्वपूर्ण हुने थियो।
७. नेपाली तथा आप्रवासी महिलाका लागि थप चुनौती
बेलायतमा बसोबास गर्ने विदेशी महिलाले घरेलु हिंसाको सामना गर्दा सामान्य जोखिमबाहेक थप व्यावहारिक र सामाजिक चुनौती भोग्न सक्छन्।
बेलायत सरकारको घरेलु हिंसासम्बन्धी निर्देशिकाले आप्रवासी पीडितमध्ये केहीलाई आफ्नो भिसा, आर्थिक अवस्था, आवास र सार्वजनिक सहायता पाउने अधिकारबारे चिन्ता हुन सक्ने उल्लेख गरेको छ। कतिपय अवस्थामा हिंसा गर्ने व्यक्तिले भिसा र बसोबासको अवस्थालाई नै नियन्त्रणको माध्यम बनाउन सक्छ। राहदानी वा कागजात लुकाउने, बेलायतबाट निकालिदिने धम्की दिने वा कानुनी अधिकारबारे गलत सूचना दिने व्यवहारलाई पनि घरेलु हिंसाको जोखिमसँग जोडेर व्याख्या गरिएको छ।
तर सुवेक्ष्याको आफ्नै भिसा अवस्था, आर्थिक निर्भरता वा आप्रवासनसम्बन्धी कुनै समस्या थियो भन्ने प्रमाण सार्वजनिक रिपोर्टमा भेटिँदैन। त्यसैले उनको हत्याको कारण यस्ता विषय थिए भन्न मिल्दैन। यो पक्ष बेलायतमा रहेका अन्य आप्रवासी महिलाको जोखिम बुझ्नका लागि समेटिएको हो।
अर्कोतर्फ, भाषा नबुझ्ने, परिवार वा साथीको सहयोग नपाउने, समुदायमा कुरा बाहिरिने डर हुने तथा सामाजिक प्रतिष्ठाका कारण हिंसा लुकाउने प्रवृत्तिले पनि केही पीडितलाई सहयोग खोज्न कठिन बनाउन सक्छ। बेलायत सरकारको निर्देशिकाले अल्पसंख्यक समुदायका पीडितलाई उचित अनुवाद तथा भाषा सहयोग उपलब्ध गराउनु आवश्यक रहेको औँल्याएको छ।
८. घरेलु हिंसा रोकथाममा समुदायको भूमिका
सुवेक्ष्याको हत्यापछि स्थानीय समुदायले उनको अन्त्येष्टिका लागि आर्थिक सहयोग जुटाउन भूमिका खेलेको लेस्टर सिटी काउन्सिलको सामुदायिक बैठकको अभिलेखमा उल्लेख छ। उनको अन्त्येष्टि ९ नोभेम्बर २०१९ मा सम्पन्न भएको थियो। स्थानीय जनप्रतिनिधि र समुदायका सदस्यहरूले सहयोग जुटाएको अभिलेखले देखाउँछ।
तर समुदायको भूमिका अन्त्येष्टि र आर्थिक सहयोगमा मात्र सीमित हुनु हुँदैन। परिवार वा छिमेकमा घरेलु हिंसाको संकेत देखिएमा त्यसलाई सामान्य झगडा भनेर बेवास्ता गर्नु हुँदैन। पीडितलाई दोष लगाउने, घरपरिवारको निजी विषय भन्दै चुप लाग्ने वा मेलमिलापका नाममा जोखिमपूर्ण सम्बन्धमा फर्कन दबाब दिने व्यवहारले समस्या थप गम्भीर बनाउन सक्छ।
कसैलाई निरन्तर धम्की दिइएको, नियन्त्रण गरिएको, कुटपिट भएको वा सम्बन्ध टुटेपछि पनि पछ्याइएको जानकारी छ भने सुरक्षित तरिकाले सहयोग खोज्नु आवश्यक हुन्छ। घरेलु हिंसा केवल शारीरिक आक्रमण होइन; धम्की, मानसिक यातना, आर्थिक नियन्त्रण र निरन्तर निगरानी पनि त्यसका रूप हुन्।
९. आज पनि उपलब्ध छन् सहयोग र सुरक्षा सेवा
बेलायतमा घरेलु हिंसाबाट प्रभावित महिलाले प्रहरी तथा विशेषज्ञ संस्थाबाट निःशुल्क सहयोग लिन सक्छन्।
-
तत्काल ज्यानको खतरा वा हिंसा भइरहेको अवस्थामा: 999 मा फोन गर्ने।
-
लेस्टर क्षेत्रको स्थानीय घरेलु हिंसा सहायता सेवा: 0808 80 200 28।
-
सन्देशमार्फत स्थानीय सहयोग: 07715 994 962।
-
बेलायतको २४ घण्टे राष्ट्रिय घरेलु हिंसा हेल्पलाइन: 0808 2000 247।
लेस्टर सिटी काउन्सिलका अनुसार स्थानीय सेवाबाट सुरक्षित आवास, भावनात्मक तथा व्यावहारिक सहयोग, कानुनी प्रक्रियामा साथ र आवश्यक परे दोभाषे सेवा उपलब्ध छ। सेवा पाउन व्यक्तिको लिङ्ग, पृष्ठभूमि वा आप्रवासन अवस्थाका कारण रोक लगाइँदैन भन्ने पनि काउन्सिलले स्पष्ट गरेको छ।
निष्कर्ष : सुवेक्ष्याको मृत्यु एउटा परिवारको मात्र क्षति होइन
सुवेक्ष्या बुराथोकीको हत्या भएको सात वर्ष बितिसकेको छ। हत्याका दोषीले अदालतबाट सजाय पाइसकेका छन्। तर यस घटनाले उठाएका प्रश्नहरू अझै पनि घरेलु हिंसा रोकथाम र पीडित संरक्षणका लागि सान्दर्भिक छन्।
अदालतमा सार्वजनिक भएको विवरणले सम्बन्धमा हिंसा दोहोरिएको, प्रहरी संलग्न भएको र पीडितले अघिल्ला उजुरी फिर्ता लिने गरेको देखाउँछ। सम्बन्धविच्छेदपछि पनि धम्की आएको विवरणले छुट्टिएपछि जोखिम सकिन्छ भन्ने सोच कति गलत हुन सक्छ भन्ने देखाउँछ।
सुवेक्ष्याका तीन सन्तानले आमालाई गुमाए। एउटा परिवारले अपूरणीय क्षति भोग्यो। यस घटनाबाट सिक्नुपर्ने मुख्य कुरा यही हो—घरेलु हिंसालाई सामान्य पारिवारिक विवाद ठानेर बेवास्ता गर्न मिल्दैन। उजुरी फिर्ता लिएको अवस्थामा समेत पीडितको सुरक्षा र जोखिमको मूल्यांकन निरन्तर गरिनुपर्छ।
हिंसा सहेर बस्नु पीडितको बाध्यता होइन, सहयोग खोज्नु कमजोरी होइन र सम्बन्ध टुटेपछि पनि कसैलाई धम्क्याउने अधिकार कसैसँग हुँदैन।

