‘स्टाटस’को मोहमा वैदेशिक शिक्षा—चम्किलो भ्रमभित्र हराउँदै युवा भविष्य

सुरेन्द्र रुपाखेती
बेलायत । पछिल्लो दशकमा नेपाली समाजमा तीव्र रूपमा विकसित भएको एउटा प्रवृत्ति हो—सन्तानलाई वैदेशिक अध्ययनका लागि पठाउने होड। यो अब केवल शैक्षिक रोजाइमा सीमित छैन; ‘प्रतिष्ठा’, ‘सफलता’ र ‘आधुनिकता’को प्रतीकका रूपमा स्थापित भइसकेको छ। विदेश पुगेको सन्तानलाई उपलब्धिको मानक मान्ने सोच यति बलियो बन्दै गएको छ कि परिवारहरूले आफ्नो आर्थिक हैसियत, सन्तानको रुचि र क्षमतासमेत बेवास्ता गर्दै निर्णय लिन थालेका छन्।

तर यो चमकदार देखिने यात्राभित्र गहिरो असमानता, भ्रम र जोखिम लुकेको छ। विदेश जानु सबैका लागि अवसर होइन—कतिपयका लागि यो व्यवस्थित रूपमा फैलिएको आर्थिक जाल सावित भइरहेको छ। आजको यथार्थले गम्भीर प्रश्न उठाउँछ—के हामी आफ्नै युवाको भविष्यलाई देखासिकी र सामाजिक दबाबका आधारमा जोखिममा पारिरहेका छैनौँ?

नेपाली समाजमा “विदेश नगएको मान्छे पछि पर्छ” भन्ने मानसिकता खतरनाक रूपमा स्थापित हुँदै गएको छ। छिमेकीका सन्तान यूके वा अस्ट्रेलिया पुगेको उदाहरण, सामाजिक सञ्जालमा देखाइने चम्किलो जीवनशैली र आफन्तहरूको तुलना—यी सबैले अभिभावक र युवामाथि मनोवैज्ञानिक दबाब सिर्जना गरिरहेका छन्। परिणामतः विदेश जानु आवश्यकता भन्दा बढी ‘अनिवार्यता’ जस्तो बनाइएको छ।

यस प्रवृत्तिलाई अझ बलियो बनाउने मुख्य संरचना हो—कन्सल्टेन्सी उद्योग। देशभर फैलिएका कन्सल्टेन्सीहरूले आकर्षक विज्ञापन, ‘१००% भिसा सफलता’का दाबी र विदेशी जीवनशैलीको आकर्षक चित्र प्रस्तुत गर्दै विद्यार्थीलाई प्रभावित पारिरहेका छन्। तर यथार्थ धेरै फरक छ। धेरै अवस्थामा कलेजको वास्तविक स्तर, जीवनयापनको खर्च र कामको कठिनाइबारे पूर्ण जानकारी दिइँदैन। कतिपय संस्थाहरू शिक्षा भन्दा शुल्क र कमिसनमा केन्द्रित ‘डिग्री मिल’मा सीमित छन्। यसरी वैदेशिक शिक्षा क्रमशः व्यवसायिक शोषणको माध्यममा परिणत हुँदै गएको देखिन्छ।

अर्कोतर्फ, यो यात्रा सुरु हुनुअघि नै धेरै परिवार आर्थिक जालमा फसिसकेका हुन्छन्। बैंक, सहकारी वा निजी ऋण लिएर सन्तानलाई विदेश पठाइन्छ। तर विदेश पुगेपछि विद्यार्थीको प्राथमिकता पढाइ होइन—ऋण तिर्ने बाध्यता बन्छ। यही दबाबले उनीहरूलाई अत्यधिक कामतर्फ धकेल्छ। कानुनी रूपमा सीमित काम गर्ने अनुमति हुँदा पनि जीवनयापन खर्च धान्न नसक्ने अवस्थाले धेरैलाई अवैध रूपमा बढी काम गर्न बाध्य बनाउँछ। यसको प्रत्यक्ष असर स्वास्थ्य र शिक्षामा पर्छ—डिग्री कमजोर बन्छ, भविष्य अनिश्चित।

सबैभन्दा गम्भीर तर कम चर्चा हुने पक्ष हो—मानसिक स्वास्थ्य। एक्लोपन, सांस्कृतिक भिन्नता, आर्थिक तनाव र असुरक्षित भविष्यले धेरै विद्यार्थीहरूलाई भित्रैबाट थिचिरहेको छ। तर ‘विदेश पुगेपछि सफल भयो’ भन्ने सामाजिक धारणा यति बलियो छ कि उनीहरूले आफ्नो संघर्ष व्यक्त गर्न सक्दैनन्। यसरी मौन रूपमा बढिरहेको मानसिक संकट एक गम्भीर सामाजिक समस्या बनिरहेको छ।

यस अवस्थालाई केवल ‘ब्रेन ड्रेन’ भनेर व्याख्या गर्नु पर्याप्त छैन। यो ‘ब्रेन वेस्ट’तर्फ उन्मुख छ। योग्य र ऊर्जावान् युवा विदेशमा आफ्नो क्षमताभन्दा निकै तलको काममा सीमित हुँदा उनीहरूको सीप विकास अवरुद्ध हुन्छ। २५–३० वर्षको सबैभन्दा उत्पादक समय अदक्ष श्रममा खर्चिँदा, दीर्घकालीन रूपमा व्यक्ति र राष्ट्र दुवै कमजोर बन्छन्।

यो समस्या व्यक्तिगत निर्णय मात्र होइन—नीतिगत कमजोरीको परिणाम पनि हो। कन्सल्टेन्सी क्षेत्रको कमजोर नियमन, स्पष्ट वैदेशिक शिक्षा नीति अभाव र देशभित्र पर्याप्त रोजगारी तथा अवसर नहुनु मुख्य कारण हुन्। जब देशभित्र विकल्पहरू सीमित हुन्छन्, विदेश नै एकमात्र ‘उपाय’ जस्तो देखिन्छ।

अब आवश्यक छ—भावनात्मक होइन, यथार्थवादी निर्णय। वैदेशिक शिक्षा आफैंमा गलत होइन, तर बिना तयारी, अधुरो जानकारी र सामाजिक दबाबका आधारमा लिइने निर्णय घातक बन्न सक्छ। अभिभावक र विद्यार्थीले तथ्यमा आधारित अध्ययन, आर्थिक यथार्थको मूल्यांकन र सीप विकासलाई प्राथमिकता दिनैपर्छ। विदेश जानु भन्दा पहिले ‘किन जाने?’ भन्ने प्रश्नको स्पष्ट उत्तर हुन आवश्यक छ।

अन्ततः, सफलता विदेशमा हुनुमा होइन—जीवनको स्थिरता, मानसिक सन्तुलन र आत्मसम्मानमा निहित हुन्छ।

किनकि, सपनाको गन्तव्य जति आकर्षक भए पनि, गलत बाटोले त्यहाँ पुर्‍याउँदैन—बरु भविष्य नै हराउन सक्छ।